Nazywam się Elżbieta Wąsik i mam sześćdziesiąt trzy lata. Jeszcze rok temu prowadziłam mały sklep z pasmanterią na Grochowie, w Warszawie, przy ulicy, gdzie tramwaj number 24 skrzypi na zakręcie tak głośno, że słychać go przez zamknięte okno. Dziś śpię na łodzi mieszkalnej mojego dawnego klienta, zacumowanej na Wiśle przy Porcie Czerniakowskim. A jeszcze pół roku wcześniej spałam w namiocie w Parku Skaryszewskim, razem z moim psem, kundelkiem imieniem Rudy.
Ludzie mnie zaczepiają na przystanku. Nie dlatego, że proszę o pieniądze — nigdy tego nie robię. Zaczepiają, bo pytają, gdzie kupiłam płaszcz. Mam ich trzy, wszystkie z pchlego targu na Kole, każdy kosztował od dwudziestu do czterdziestu złotych. Jeden jest ciemnozielony, wełniany, z guzikami jak stare monety. Wkładam go nawet wtedy, kiedy w portfelu mam osiem złotych pięćdziesiąt groszy i nie wiem, czy starczy na bilet.
Ludzie się dziwią. Bezdomna kobieta, a wygląda jak wykładowczyni z uniwersytetu, mówią. Nie odpowiadam im wprost, bo prawda jest dłuższa niż mogliby unieść w rozmowie na przystanku.
Piętnaście lat temu straciłam syna. Miał na imię Marek, miał dwadzieścia jeden lat i studiował na Politechnice, drugi rok, budownictwo. Choroba zaczęła się od zwykłego przeziębienia, które nie chciało minąć. Okazało się, że jego szpik nie produkuje wystarczająco granulocytów — lekarze w szpitalu przy Banacha tłumaczyli mi to trzy razy, zanim zrozumiałam, co to właściwie znaczy dla niego, a co dla mnie. Zmarł w listopadzie, dwa tygodnie przed jego urodzinami. Miałam wtedy upiec mu sernik z rodzynkami, bo taki lubił najbardziej. Nie upiekłam.
Po jego śmierci coś we mnie się zamknęło jak sklep na kłódkę. Mąż odszedł dwa lata później — nie wytrzymał, mówił, że we mnie już nikogo nie ma. Zostałam sama z pasmanterią, z regałami pełnymi guzików i wstążek, i z ciszą w mieszkaniu, która miała swój ciężar, dało się ją niemal zważyć.
Sklep upadł, kiedy zachorowałam na zapalenie płuc i nie mogłam go prowadzić przez sześć tygodni. Czynsz rósł, klientów ubywało, bo obok otworzyli sieciowy market z tanimi nićmi. Zamknęłam kurtynę na dobre wiosną. Mieszkanie było wynajmowane, więc kiedy skończyły się oszczędności, właściciel po prostu zmienił zamki. Miałam wtedy sto dwadzieścia złotych i psa.
W parku przetrwałam trzy miesiące. Namiot dostałam od fundacji, która rozdaje je na Dworcu Wschodnim. Rudego karmiłam czasem lepiej niż siebie, bo bez niego bym nie wstała rano. Ale codziennie rano robiłam to samo — myłam twarz w fontannie, jeśli działała, i wkładałam ten sam zielony płaszcz, dopóki nie znalazłam drugiego na wymianę.
Ludzie pytają, po co mi to. Odpowiadam prosto: na wszystko inne w życiu nie mam wpływu. Nie miałam wpływu na chorobę syna. Nie miałam wpływu na czynsz, który podniesiono o trzysta złotych w ciągu roku. Ale na to, co mam na sobie rano, mam wpływ całkowity. Mogę mieć fatalny dzień — a mam ich sporo — i mimo to wyjść tak, żeby przechodnie widzieli kogoś, kto trzyma się prosto.
Rudy też ma swój styl. Nosi czapeczkę, którą uszyła mi znajoma z fundacji, żeby nie dostał udaru w lecie, kiedy słońce nad Wisłą potrafi grzać jak w piecu. Wygląda w niej śmiesznie, ale to ta czapeczka sprawiła, że kiedyś zatrzymał się przy nas mężczyzna z łodzi, Tadeusz, i zapytał, czy to mój pies. Rozmawialiśmy pół godziny, głównie o psach, trochę o pogodzie. Trzy dni później wrócił z propozycją: miejsce na jego łodzi, dopóki się nie pozbieram.
Mieszkam tam od czterech miesięcy. Kajuta jest mała, pachnie farbą i rzeką, w nocy słychać, jak fale uderzają o burtę. Mam swoją koję, kuchenkę turystyczną i miejsce na trzy z moich płaszczy, wieszam je na haku przybitym do ściany, bo szafy nie ma.
Zapłakałam się dopiero wtedy, kiedy poczułam, że ktoś traktuje mnie jak człowieka, a nie jak problem do rozwiązania. Tadeusz nie zadawał pytań o to, jak do tego doszło. Postawił talerz zupy i powiedział, że łódź potrzebuje kogoś, kto ogarnie kajutę, bo sam jest bałaganiarzem. To była praca, nie jałmużna, i to zrobiło różnicę.
We wrześniu skontaktowała się ze mną kobieta z fundacji zajmującej się bezdomnością kobiet po pięćdziesiątce — poznała mnie na targu staroci, kiedy sprzedawałam część swoich guzików kolekcjonerskich, żeby dorobić na jedzenie dla Rudego. Zaproponowała mi miejsce w programie: pokój w mieszkaniu chronionym na Pradze-Południe, przy ulicy Grochowskiej, oraz pomoc w założeniu małego stanowiska na bazarze Szembeka. Podpisałam umowę we wtorek, w biurze fundacji, długopisem, który mi pożyczyła, bo mój przepadł gdzieś w namiocie miesiące temu.
Klucz do pokoju dostałam w piątek. Nie był ładny — zwykły, metalowy, z plastikowym breloczkiem w kształcie serca, który zostawił po sobie poprzedni lokator. Trzymałam go w dłoni na przystanku tramwajowym, patrząc na numer 24, ten sam, który skrzypiał kiedyś pod moim starym sklepem, i pomyślałam, że to jest jedyna rzecz, którą teraz naprawdę posiadam na własność — i wystarczy.
Rudy pojechał ze mną. Fundacja pozwoliła zabrać psa, bo wiedzieli, że bez niego nie dam rady. Weszłam do pokoju w zielonym płaszczu z guzikami jak stare monety, powiesiłam go na haku przy drzwiach i usiadłam na łóżku, które nie kołysało się razem z rzeką.
Za tydzień stawiam pierwszy stolik na Szembeku — będę sprzedawać stare guziki, wstążki i to, co uda mi się odkupić z resztek dawnego sklepu od hurtownika, który mnie jeszcze pamięta. Cena wejściowa na stanowisko to sto pięćdziesiąt złotych miesięcznie, fundacja pokrywa pierwsze trzy miesiące. Marek by się śmiał, widząc mnie znowu za ladą z guzikami, mówiąc, że w końcu wróciłam tam, gdzie moje miejsce.
Nie płaczę już codziennie. Płaczę raz w tygodniu, zwykle w niedzielę wieczorem, kiedy Rudy kładzie łeb na moich kolanach i za oknem słychać ten sam tramwaj. Ale rano wstaję i wybieram płaszcz.
